0

BEĞENDİM

ABONE OL

News

0

Geleneksel Türk sanatlarının en zarif kollarından biri olan çinicilik, toprağın ateşle buluştuğu kadim bir medeniyet mirasıdır. Kütahya’da lise ve lisans eğitimiyle başladığı çini yolculuğunu akademik tarih disipliniyle harmanlayan çini sanatçısı ve tarihçi Ayşin Özlem Camköz, bu değerli mirası hem eserleriyle hem de araştırmalarıyla yaşatmaktadır. 

Kütahya Dumlupınar Üniversitesi Tarih Bölümü’nü birincilikle tamamlayan Camköz, 17 yıldır çini sanatının teknik ve tarihi boyutları üzerine çalışmalar sürdürmektedir. Sanatçının çini sanatına ve tarihi eserlerimize dikkat çekmek amacıyla derlediği bu çalışma, tarihin ve estetiğin kesiştiği özel bir tanıklık sunmaktadır.

Ayşin Özlem Camköz’ün sanatsal birikiminin arkasında, UNESCO Yaşayan İnsan Hazinesi unvanına layık görülen merhum üstat Hamza Üstünkaya’nın rehberliği yer almaktadır. 

1947 Kütahya doğumlu olan ve babası Hacı Mehmet Üstünkaya’nın yanında yetişen Hamza Üstünkaya, Kütahya çiniciliğine kazandırdığı kabartma boya tekniği, binlerce özgün tasarımı ve yetiştirdiği öğrencilerle çini sanatına adanmış efsanevi bir ömür sürmüştür. Üstadı Hamza Üstünkaya’nın teşvikiyle özgün eserlerini üreten ve onunla Kütahya Dumlupınar Üniversitesi atölyesinde birlikte çalışan Özlem Camköz, ustasının mirasını belgelemeyi tarihi bir görev bilmektedir. 

Aşağıdaki makale, Türk çini sanatının abidevi ismi Hafız Mehmet Emin Efendi’nin mirasını gün ışığına çıkarmak üzere Ayşin Özlem Camköz tarafından derlenmiştir.

LONCA Business Network İş Ağı ve Medya Platformu olarak; sanata, zanaata ve medeniyet birikimimizi geleceğe taşıyan sanatçılarımıza değer vermeyi temel bir ilke kabul ediyoruz. Geleneksel sanatlarımızın köklü geçmişini ve usta-çırak ruhunu yayınlarımız aracılığıyla okuyucularımızla buluşturmak en büyük arzumuzdur. Sanata verdiğimiz bu değerin bir göstergesi olarak, çini sanatçısı ve tarihçi Ayşin Özlem Camköz’ün kaleme aldığı bu nitelikli araştırmayı LONCA Business Network Dergisi ve tüm yayın organlarımızda okuyucularımızın beğenisine sunuyoruz.

ÇİNİYE ADANMIŞ BİR ÖMÜR: KÜTAHYALI ÇİNİ SANATÇISI HAFIZ MEHMET EMİN EFENDİ

Osmanlı Devleti’nin son döneminden Millî Mücadele’ye uzanan yıllarda; sanatını mimaride de gösteren, yeteneğiyle Osmanlı Devleti’nin sınırlarını aşan ve vatan sevgisiyle şehadet makamına ulaşan bir çini ustasının hikâyesi.

ÇIRAKLIKTAN USTALIĞA…

Kütahyalı çini sanatçısı Hafız Mehmet Emin Efendi, 1872 yılında Kütahya’da dünyaya geldi. Sanat yolculuğu, henüz çok küçük yaşlardayken İstanbul’dan Kütahya’ya sürgün gelen ve burada bir çini atölyesi kuran Mücellit Mehmet Hilmi Efendi’nin yanında başladı. Kısa sürede sadece çiniciliğin teknik inceliklerini değil, çini ressamlığının inceliklerini de öğrendi. 1887 yılında ustası Mücellit Mehmet Hilmi Efendi affa uğrayıp İstanbul’a dönünce, atölye henüz 15 yaşındaki Hafız Mehmet Emin’e kaldı. Genç yaşına rağmen üretimi başarıyla sürdürdü ve 1899 yılında kendi bağımsız atölyesini açarak Türkiye’nin ve dünyanın dört bir yanına ulaşacak eserlerin temelini attı.

SULTAN II. ABDÜLHAMİD’DEN SANAYİ MADALYASI

Zamanın zorlu ekonomik şartlarına rağmen resmî binalar, camiler ve mescitler için çini üretmeye devam eden Hafız Mehmet Emin Efendi’nin ustalığı kısa sürede devlet kademelerinin de dikkatini çekti. Konya’da gerçekleştirdiği başarılı çalışmalar üzerine Konya Valisi, hükümetten sanatçının ödüllendirilmesini talep etti. Sultan II. Abdülhamid tarafından 5 Ağustos 1901 tarihinde yayımlanan İrade-i Seniyye ile Hafız Mehmet Emin Efendi’ye “Sanayi Madalyası” takdim edildi ve sanatçı İstanbul’a davet edildi.

İstanbul davetinin ertesi yılı Kütahya Mutasarrıfı Ahmed Fuad Bey, Hafız Mehmet Emin Efendi’nin durumu hakkında padişaha mektup gönderdi. Atölyenin kira ve fırının harap durumda olduğunu ifade etmesi üzerine keşif için bir mühendis görevlendirildi. Mühendis, mevcut atölyenin tamirinin mümkün olmadığını, yeni bir atölyenin maliyetinin 600 lira olacağını tespit etti. Kütahya’ya gelen ziyaretçilerin çini üretimini görmek istediklerini ancak mevcut yapının şehrin şöhresiyle bağdaşmadığını bildirerek şehre yakışır yeni bir çini fabrikasının kurulması gerektiğini arz etti.

RAVZA-I MUTAHHARA’DA BİR KÜTAHYALI ÇİNİ SANATÇISININ İMZASI

Hafız Mehmet Emin Efendi, yüksek bir manevi hassasiyete sahip bir gönül insanıydı. 1904 yılında Mescid-i Nebevî’de bulunan Hz. Muhammed’in hanesinin (Ravza-i Mutahhara) çinilerinin tamir edileceğini öğrenince, bu kutsal görevi ücret talep etmeksizin yapmaya talip oldu. 1907 yılında Kütahya Mutasarrıflığından Ravza-i Mutahhara’nın çinilerinin yapımı için ehil ustalar istenince Hafız Mehmet Emin Efendi önerildi ve usta bu kutsal görevi başarıyla tamamladı. Bu kutsal mesaiden sonra işleri açılan Hafız Mehmet Emin Efendi, Kütahya’nın ve imparatorluğun en büyük çini üreticisi konumuna geldi.

1. ULUSAL MİMARLIK AKIMI VE KÜRESEL BAŞARILAR

2. Meşrutiyet’in ilanıyla gelişen 1. Ulusal Mimarlık Akımı (1908-1930), Selçuklu ve Osmanlı mimari öğelerini yeniden canlandırdı. Dönemin öncü mimarları Mimar Kemalettin ve Vedat Tek Beyler, resmî ve sivil yapıların süslemesinde Kütahya çinilerine geniş yer verdiler. Hafız Mehmet Emin Efendi, yurt içi ve yurt dışında pek çok yapıyı çinileriyle bezedi. 1913 yılında atölyesini Osmanlı Çinicilik Şirketi adıyla tescil ettirdi. I. Dünya Savaşı sırasında Almanya İmparatoruna gönderdiği çinilerin beğenilmesi üzerine Alman Devleti tarafından kendisine 3. Derece “Couronne de Prusse” (Prusya Tacı) nişanı takdim edildi.

AHILIK TERBIYESI VE ŞEHADETLE TAÇLANAN VATAN SEVGISI

Ahilik geleneğine ve tasavvuf ahlakına bağlı kalan usta, mütevazılığını korudu. Ustasına duyduğu vefa sebebiyle eserlerine kendi adı yerine “Mehmet Hilmi’nin talebesi Mehmet Emin’in eseri” anlamına gelen imzayı attı. Bu Ahi terbiyesi Millî Mücadele yıllarında vatanseverlik duruşuyla birleşti. Kütahya Kuvayi Milliye Teşkilatı’nın aktif bir üyesi oldu. Müdafaa-i Milliye için satın alınan buğdayların Ankara’ya nakli amacıyla 20 vagon tahsis edilmesini sağlayarak hayati bir katkı sundu. Anadolu’nun bağımsızlığı için varlığını ortaya koyan bu büyük evlat, 1922 yılında 50 yaşındayken Yunan işgal kuvvetleri tarafından şehit edildi.

HAFIZ MEHMET EMİN EFENDİ’NİN ESERLERİNDEN ÖRNEKLER

İstanbul Suadiye Camii: 1905 yılında Maliye Bakanı Reşad Paşa tarafından merhum kızı Suad Hanım anısına yaptırılan Suadiye Camii, iç duvarlarını kaplayan Kütahya çinileriyle ustanın ölümsüz mirasını yaşatmaktadır.

Tapu Kadastro Binası (Defter-i Hakani): Mimar Vedat (Tek) tarafından 1910 yılında genişletilen bina, Ayasofya’nın tarihini anlatan Ayasofya müzesine dönüştürülmüştür.

Şehzade Abdülmecit Efendi Köşkü: Sultan Abdülmecit’in yaşadığı bu köşkün giriş kapısındaki çini pano üzerinde kufi yazıyla “La galibe illallah” yazar.

Hafız Mehmet Emin Efendi’nin atölyeden şehadet makamına uzanan hayatı, Türk çini sanatının milli ve manevi ruhunun kanıtıdır. Mescid-i Nebevî’nin çinilerini ücretsiz tamir eden manevi hassasiyeti ve vatan uğruna canını feda eden duruşu, onu sanat tarihimizin abidevi şahsiyetlerinden biri yapmıştır. Bu izleri sürdüren çini sanatçısı ve tarihçi Ayşin Özlem Camköz, merhum ustası UNESCO Yaşayan İnsan Hazinesi Hamza Üstünkaya’dan aldığı sanatsal meşaleyi taşılamaktadır. Camköz’ün kaleme aldığı bu çalışma, tarihi eserlerimizin ve çini zanaatımızın hak ettiği değeri görmesi adına önemli bir katkı sunmaktadır. Sanatın ve tarihin harmanlandığı bu miras, medeniyetimizin estetik yüzünü temsil etmeye devam edecektir.

Ayşin Özlem Camköz (Çini Sanatçısı & Tarihçi)