Aile Şirketlerinde Karar Vericiler Nasıl Uzlaşır?

Bir aile şirketinin yönetim toplantısını düşünelim.

İkinci kuşaktan bir yönetici, yeni bir yatırım önerisini anlatıyor. Şirketin kurucusu olan babası, önerinin riskli olduğunu söylüyor. Genç yönetici bir süre açıklama yapmaya çalışıyor, ardından sesinin tonu değişiyor:

“Bana zaten hiç güvenmedin.”

Babası da karşılık veriyor:

“Ben bu şirketi hangi şartlarda kurdum, biliyor musun?”

Toplantı devam ediyor. Ancak artık yatırımın geri dönüşü, finansman ihtiyacı veya pazar koşulları konuşulmuyor. Masaya yılların emeği, görülme ihtiyacı, geçmiş kırgınlıklar ve kendini kanıtlama çabası oturuyor.

Peki o anda kim konuşuyor? Deneyimli bir şirket kurucusu ile yatırım önerisi sunan yönetici mi? Yoksa birbirinden anlaşılmayı bekleyen bir baba ile evladı mı?

Aynı insan, farklı sorumluluklar

Aile işletmelerinde bir insan aynı anda birden fazla konumda bulunabilir: Baba, ortak, yönetim kurulu başkanı ve genel müdür olabilir. Çocuğu da hem aile üyesi hem hissedar hem de bir bölümün yöneticisi olarak çalışabilir.

Bu rollerin her biri farklı haklar, beklentiler ve sorumluluklar taşır. Sorun, birden fazla role sahip olmakta değil; hangi durumda hangi rolün gerektirdiği biçimde davranacağımızın belirsiz kalmasındadır.

Bir baba çocuğunu korumak isteyebilir. Ancak yönetici olarak onun karar almasına, sonuçlarını görmesine ve deneyim kazanmasına da alan açması gerekir.

Bir evlat, babasının takdirini bekleyebilir. Ancak yönetici olarak sunduğu önerinin sorgulanmasını, geliştirilmesini veya reddedilmesini de iş sorumluluğunun bir parçası olarak karşılayabilmelidir.

Yatırım önerisinin reddedilmesi, kişinin değersiz bulunduğu anlamına gelmez. Kurucunun kararının sorgulanması da geçmiş emeğinin yok sayıldığı anlamına gelmez. Fakat roller birbirine karıştığında, iş hakkındaki bir itiraz kolaylıkla kişisel bir hesaplaşmaya dönüşebilir.

“Bizim çocuk” olmanın iki yüzü

Aile üyesi olarak roller karışır ve bu süreçte bazı iş gündemleri gerektiği gibi ele alınmayabilir: Örneğin; geciken işler konuşulmaz, performans değerlendirilmez, yapılan hata başkalarının emeğiyle telafi edilir. Diğer çalışanlar da zamanla hangi kuralların kimler için geçerli olduğunu gözlemleyerek kendi tutumlarını geliştirir.

Ancak aynı ifade, başka bir aile üyesi için ağır bir yükün gerekçesi de olabilir:

“Sen bizim çocuğumuzsun, biraz daha fedakârlık edeceksin.”

Görevi belirsizdir, çalışma saatinin sınırı yoktur, ücretini konuşması hoş karşılanmaz. Yetkisi sınırlı olduğu hâlde, her aksaklıkta sorumluluk alması beklenir.

Dolayısıyla aile bağları, bir kişiyi hesap vermekten koruyabildiği gibi, bir başkasını sınır koyamaz hâle de getirebilir.

Her iki durumda da konuşulması gereken soru aynıdır: Bu kişinin işletmedeki görevi, yetkisi ve sorumluluğu nedir?

Saygı ile fikir birliği aynı şey değildir

Aile işletmelerinde bazen büyüğe saygı göstermek ile onun kararına katılmak birbirine karışır. Genç kuşağın farklı görüş bildirmesi saygısızlık, kurucunun soru sorması ise güvensizlik olarak yorumlanabilir.

Oysa işletmenin sağlıklı karar alabilmesi için insanlar birbirlerinin fikirlerini değerlendirebilmelidir.

“Bu yatırımın riskleri ne olabilir? Olası tehditleri netleştirelim” cümlesi ile “Sen bu işleri bilmezsin” cümlesi aynı konuşmayı başlatmaz.

Benzer biçimde, “Bu karara katılmıyorum; gerekçelerimi paylaşmak istiyorum” demek ile

“Sen zaten beni hiç dinlemiyorsun” demek farklı sonuçlar doğurur.

İlkinde konu üzerinde çalışmak mümkündür. İkincisinde insanlar kendilerini ve geçmişlerini savunmaya başlar.

Rol ayrımı nasıl görünür hâle gelir?

Başlangıç için büyük bir kriz yaşanmasını beklemek gerekmez. Bir sonraki önemli kararı ele almak yeterlidir. Bunun için de bazı soruların netleştirilmesine ihtiyacımız var:

Öneriyi kim hazırlayacak? Hangi bilgi ve ölçütler değerlendirilecek? Kimlerin görüşü alınacak? Son kararı kim verecek? Uygulamadan kim sorumlu olacak ve sonuç ne zaman gözden geçirilecek?

Bu soruların cevabı, o gün masada kimin daha baskın konuştuğuna göre değişiyorsa karar düzeni henüz yeterince netleşmemiş demektir.

Karar yetkisi verilen kişinin her adımı yeniden onaya sunması bekleniyorsa, yetki devrinin sınırlarını da tekrar konuşmak gerekir. Hangi kararları bağımsız alabilir? Hangi durumda danışmalıdır? Hangi risk eşiğinde konuyu üst yönetime taşımalıdır?

Netlik, aile bağlarını zayıflatmak zorunda değildir. Aksine, insanların birbirinden ne bekleyeceğini bilmesi, ilişkilerin üzerine binen belirsizliği azaltabilir.

Yazılı düzen kadar günlük davranış da önemlidir

Görev tanımları, aile anayasası ve yetki düzenlemeleri ortak bir çerçeve oluşturabilir. Ancak toplantıda ilk itiraz geldiğinde yeniden eski alışkanlıklara dönülüyorsa, bu çerçevenin davranışa taşınması için de çalışmak gerekir.

Yönetim danışmanlığı; görevlerin, karar süreçlerinin ve hesap verme düzeninin kurulmasına katkı sunabilir. Koçluk ise yöneticinin kontrol etme, güvenme, itirazı karşılama ve sorumluluk alma biçimini fark etmesine yardımcı olabilir.

Bazen kurucunun üzerinde çalışması gereken soru şudur: “Tecrübemi aktarırken karşımdakinin kendi kararını geliştirmesine ne kadar alan açıyorum?”

Bazen de ikinci kuşağın sorusu: “Yetki talep ettiğim konuda hazırlık yapmaya, kararımın gerekçesini açıklamaya ve sonucunun sorumluluğunu taşımaya ne kadar hazırım?”

Aile şirketinin geleceği, bu iki tarafın da kendi payını görebilmesini gerektirir.

Bir sonraki yönetim toplantısında birbirinizle hangi aile bağına sahip olduğunuzu zaten biliyorsunuz. Peki hangi görev, yetki ve sorumlulukla o masada oturduğunuz konusunda da aynı açıklığa sahip misiniz?

Ücretsiz işletme check-up için bağlantıyı takip edin.

https://www.yonyonetim.com/kurumsal-cozumler

#aileişletmeleri #işletmekoçluğu #liderlik #KOBİ #sürdürülebilirlik #mentörlük

İsmail Barış Özpazarcık

Yön Yönetim MBA Akademi | İşletme Koçu ve Mentör